Քաղաքական
Որևէ մեկը, եթե կարծում է՝ ցեղասպանության թեման հնամաշ է, չարաչար սխալվում է
Radar Armenia-ի հետ զրույցում պատմական գիտությունների դոկտոր, Ցեղասպանության ինստիտուտ-թանգարանի նախկին տնօրեն Հայկ Դեմոյանը անդրադարձել է Հայոց Ցեղասպանության ճանաչման գործընթացին։
-Որքանո՞վ է արդիական Հայոց Ցեղասպանության թեմային անդրադարձը։
-Հայոց ցեղասպանության բուն թեման, թեմային անդրադարձը նոր մարտահրավերների պայմաններում ձեռք է բերում կրկնակի և եռակի կարևորություն։ 100-րդ տարելիցից հետո մենք նկատեցինք որոշակի անկում, ինչը բնական էր, որովհետև նոր էներգիա պետք է կուտակվեր այդ անդրադարձին և թեմային, մեր հետաքրքրություններին։ Տարածաշրջանում, պարզ է, կուտակված էներգիան որոշակիորեն պարտվեց 100 ամյակից հետո, բայց այսօրվա զարգացումները, մանավանդ՝ 44-օրյա պատերազմից հետո, նամանավանդ՝ նոր ցեղասպանական գործողությունների պարագայում թեմայի անդրադարձը ներկա իշխանությունները կամ որևէ մեկը, եթե կարծում է, թե Հայոց ցեղասպանության թեման պատմության հնամաշ թեմա է, չարաչար սխալվում է, որովհետև մենք մեր աչքերով տեսանք, որ ամեն պահի հին հանցագործի վտանգը կարող է կրկին հառնի մեր առաջ, ուստի թեման չպետք է դառնա զուտ պատմական անդրադարձ, զուտ ասենք թանգարանային միջավայրում ներկայացնելու անհրաժեշտություն, այլ՝ որքան էլ որ մենք չուզենանք, չցանկանանք, այնուհանդերձ պարտադրում են, որ մենք դրա նկատմամբ լինենք շատ գիտակից և պատասխանատու։
-Փորձ է արվում կարգավորել հայ-թուրքական հարաբերությունները։ Ինչպե՞ս եք տեսնում Ցեղասպանության ճանաչման և այդ հարաբերությունների կարգավորման համադրումը։
-Վերջերս ես հարցում ուղղեցի ԱԳ նախարարին և խոսնակին առ այն, որ ըստ հավաստի տեղեկությունների՝ հայ-թուրքական բանակնացների հանդիպումներից մեկի ժամանակ թուրքական կողմից եղել է առաջարկ-պայման՝ անդրադառնալ նաև Հայոց ցեղասպանության թանգարանին նպատակահարմարության և քանի որ իմ հարցումը լռության մասին էր, այսինքն՝ որևէ անդրադարձ չեղավ, ես ենթադրում եմ, որ այդպիսի հարց ամեն դեպքում քննարկվել է կամ առաջարկվել։ Սա աննախադեպ, աներևակայելի երևույթ է, բայց հաշվի առնելով ներկա իշխանությունների պահվածքը, խոսույթը, հայտարարությունները, ամեն պարագայում զիջելու գնալու պատրաստակամությունը, որն այսօր պետք է տեսնի նաև այսպիսի հավանականություն, մի բան, որն աներևակայելի էր հինգ տարի առաջ, մի սարսափելի երազում անգամ չէինք կարող պատկերացնել։ Հիմա ամբողջ հարցը այն է, որ օրակարգում թելադրող կողմ հանդիսանում է Թուրքիան, որովհետև ուժերի հաշվեկշիռը այնքան բևեռային է, այնքան բարձր և ցածր է, որ թուրքական կողմը, նույնիսկ եթե չուզենա, թելադրող կողմն է, որովհետև հայկական կողմը չունի, այսպես ասած, առանցքային ձևակերպումներ, բացի նրանից, որ սահմանը բացվի և այլն, որը դարձել է, կարծես, գերնպատակ, և դա հնչեցվում է ու այդ նպատակին հակադիր առաջարկությունների փաթեթը, որը կհամալրվի նոր նախապայմաններով, պետք է ակնկալել հենց Թուրքիայից և տրամաբանորեն եթե փակենք այս ամենը, թուրքերին պետք կգար նաև Հայոց ցեղասպանության թանգարանի գոյության նպատակահարմարության մասը։
-Հայոց Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացում քայլեր տարվու՞մ են, այդ քայլերը բավարա՞ր են։
-Ներկա իշխանությունները միշտ ցանկացած քննադատության պարագայում ասում են՝ «կարդացեք Կառավարության ծրագիրը, այնտեղ ամեն ինչ գրված է»։ Ցանկացած հարց, որ լինում է խուսանվման ձևերից մեկն է հղում տալը Կառավարության ծրագրին, որտեղ, ըստ իրենց, ամեն ինչ գրված է, և իրենք անում են ըստ Կառավարության սահմանված ծրագրի, բայց եթե նայում ենք Կառավարության ծրագիրը, այնտեղ գրված է ցեղասպանության թեմային անդրադարձը, հանցագործության հետևանքներ, և այլն։ Ձևակերպումներ, որոնք ընդունելի են ի դեպ ասեմ, բայց մենք բոլորս լսեցինք և դա արձանագրվեց, թե ինչպես վարչապետ Փաշինյանը երկու ամիս առաջ, համենայնդեպս այս տարի ոչ ավել, ոչ պակաս հայտարարեց, որ հայ դատի գործերով զբաղվող մենաշնորհը Սփյուռքինն է, Հայաստանի Հանրապետությունը չպետք է զբաղվի։ Սա հերքում է Կառավարության ծրագրում ներկա իշխանությունների արձանագրված դրույթները, ուստի հետամուտ չլինելը և այսպես հերքող, իրարամեջ, անբովանդակ տրամաբանությունից զուրկ հատարարությունները է՛լ ավելի վտանգավոր է դարձնում այս մարդկանց իշխանավարումը, իշխանության գլուխ գտնվելը։ Մեկ այս դրվագով պարզ է, որ իրենք փնտրում են ցրելու այս հարցը տարբեր ինչ-որ հասցեներով, որպիսի հանձնառություն և պատասխանատվություն չստանձնեն բուն թեմայի և դրա կարևորության համար։
-Հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացին զուգահեռ, դրա տեսանկյունից մեզ ձեռնտու՞ է գնալ ցեղասպանության ճանաչման գործընթացով, դա զգացմունքային ճանապարհ չէ՞
-Մենք զգացմունքային ճանապարհով չենք գնում և վերջին երեսուն տարիների ընթացքում մեկ ընդանրություն կա։ Տարբեր իշխանությունների ժամանակ հայկական կողմը միշտ հայտարարում է, որ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման անհրաժեշտությունը Թուրքիայի կողմից Հայաստանը չի դիտում որպես նախապայման հարաբերություններ հաստատելու համար։ Սա հուզական կողմ չէ, այստեղ պրագմատիզմ կա և պետք է ասեմ, որ ընդունելի պրագմատիզմ է, որը կար Լևոն Տեր-Պերոսյանի ժամանակ, Ռոբերտ Քոչարյանի, Սերժ Սարգսյանի, բայց ի հակադրություն այս ամեն ինչին՝ մենք տեսնում ենք փողոցային ոճով թեման մեզանից հանելու, սփյուռքահայերի գրպանը գցելու քայլ, որը ուղղակի շշմեցուցիչ է գոնե ինձ համար։
-Հիմա ո՞ր ուղղությամբ գնալ, ի՞նչ դիրքորոշում ընտրել ցեղասպանության ճանաչման ուղղությամբ, ո՞րը պետք է լինի մեր քայլը
-Ներկա փուլում՝ հետպատերազմյան իրողությունների պայմանում, որտեղ Թուրքիան մասնակցություն ունեցավ, մենք պետք է խոսանավման դիրքորոշումը ընտրենք, չպետք է առաջ բերել գերնպատակը, գերկարևորը՝ Թուրքիայի հետ հարաբերություն հաստատելը, իսկ դա գինը բարձացնում է թուրքական կողմից։ Բնական է, առևտրի օրենքն է՝ եթե կա պահանջարկ, առաջարկի դեպքում գինը թանկ կլինի, իսկ մենք արտահայտում ենք, թե ինչ ենք ուզում։ Պետք է սառեցնել այս փուլում որևէ բանակցություն, ցույց տալ, որ հայկական կողմը շահագրգռված չէ, որովհետև սահման բացելը և հարաբերություն հաստատելը որևէ պարագայում չէր կարող խոչընդոտող հագամանք լինել դա անելու վերջին կես տարվա ընթացքում, դա մեկ ամսվա գործընթաց է, ֆորմա, բայց թուրքական կողմին ձեռք չի տալիս այդ, ավելին՝ թուրքական կողմը սահմանը փակ կպահի, երկիրը կփոխհամաձայնեցնի նաև Մոսկվայի հետ, գոնե այս փուլում իրենց համատեղ շահերը համընկնում են, որ հայ-թուրքական սահմանը փակ է։
Անուշ Մկրտչյան
